Goed leiderschap is een keuze

Leiderschap is in de basis een keuze, talent en vaardigheden komen op een tweede plaats. Daarom zijn sommige mensen fundamenteel ongeschikt voor leiderschap, ook al beschikken ze over talent en vaardigheden. Een artikel over de essentie van goed leiderschap. 

Tijdens lessen of workshops over leiderschap begin ik vaak met een inventarisatie van goed en slecht leiderschap. Heb je in je carrière meer dan twee leidinggevenden versleten, dan weet je dat je voor sommige leidinggevenden rent, terwijl je voor anderen liever wegrent. Ik vraag hen eerst die beste leider voor de geest te halen en op te schrijven wat kenmerkend was voor zijn of haar gedrag. Vervolgens vraag ik hen terug te gaan naar die vreselijke leidinggevende en hetzelfde te doen.

Ik heb ondertussen redelijk wat van dit soort inventarisaties gemaakt en maak altijd even een fotootje. Recent ben ik de opbrengsten naast elkaar gaan leggen. De meest voorkomende eigenschappen bij de beste leider (op volgorde van frequentie):

• Autonomie ondersteunend (geeft ruimte en vertrouwen)

• Motiveert ontwikkeling (laat je fouten maken, stelt hoge verwachtingen, coacht)

• Heeft oprechte interesse voor jou als medewerker

• Is open, eerlijk en rechtvaardig

 Voor de slechtste leider zijn dit:

• Is dwingend / vertoont dominant gedrag

• Luistert niet, is er niet voor je

• Liegt, is oneerlijk en manipuleert

• Heeft een sterke focus op het eigen belang

De rode lijn hier is prosociaal versus dominant. De beste leiders staan klaar voor hun medewerkers, hebben oog voor hun noden, ondersteunen hen en geven ruimte (prosociaal). De slechtste leiders dienen primair hun eigen belang en gebruiken dwang en manipulatie om die belangen te realiseren (dominant). De een is gemotiveerd zijn mensen succesvol te maken, de ander gemotiveerd om zelf succesvol te worden (en gebruikt anderen daarvoor). Dit is uiteindelijk een keuze in gedrag.

Waar komt slecht leiderschap vandaan?

Welke keuze een leider hier maakt, heeft zowel te maken met aanleg als omgeving (de organisatiecontext). Wanneer leiders met elkaar concurreren en harde targets hebben, zullen we eerder dit dominante gedrag zien. In zo’n omgeving moet je immers opkomen voor je eigen belang. Daarbij kan er een cultuur zijn waarin dit type gedrag gedoogd of zelfs gestimuleerd wordt. 

Ook aanleg speelt hier een rol. Wat mij is gaan opvallen in mijn inventarisaties is dat er vaak gedragskenmerken naar voren komen die een overlap hebben met psychopathische gedragskenmerken, zoals: impulsief, slordig, onberekenbaar en gevoelloos (niet empathisch). Er lijkt een oververtegenwoordiging (ten minste subklinische) psychopaten onder de slechte leiders.

Aanleg en omgeving verklaren veel van dit gedrag, maar de bottomline is dat ieder mens op elk moment een keuze heeft in zijn of haar gedrag. Een keuze om te liegen of om eerlijk te zijn, een keuze om te vernederen of om respect te tonen. In die zin is goed leiderschap in de basis een keuze.

Goed leiderschap stimuleren

 Willen we goed leiderschap stimuleren in een organisaties, dan zijn er drie zaken waar we op kunnen inzetten: selectie, incentives en cultuur.

• Selectie: waar mogelijk gedrag uit het verleden meenemen (beoordeeld door ondergeschikten) en/of persoonlijkheidsonderzoek (met name de persoonlijkheidsdimensie integriteit). 

• Incentives: deze moeten in lijn zijn met goed leiderschap. Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat in de beoordeling van leiders ook tevredenheid, verzuim en verloop van ondergeschikten wordt meegenomen.

• Cultuur: een cultuur creëren waarin prosociaal gedrag wordt gezien en gewaardeerd, terwijl dominant gedrag niet wordt getolereerd.

Meer weten?

De leergang Evolutionaire Psychologie voor Professionals (EPP) start drie keer per jaar: januari, mei en september. Kijk voor actuele informatie >>