Mannelijk of vrouwelijk leiderschap?

Is mannelijk leiderschap iets anders dan vrouwelijk leiderschap? Het is een gevaarlijk onderwerp omdat de meningen over sekseverschillen sterk gepolitiseerd zijn en de realiteit complex. In dit artikel probeer ik toch antwoord te geven op deze vraag, op een manier die enig recht doet aan de complexiteit. 

Tijdens de corona pandemie waren er grote verschillen in hoe landen de crisis te lijf gingen. Aan de ene kant waren er landen die radicaal ingrepen, zoals Nieuw Zealand, dat hermetisch werd afgesloten van de wereld. Aan de andere kant waren er landen die vrijwel geen opgelegde maatregelen hadden, zoals Zweden. Er zijn uiteraard vele redenen voor deze verschillen, maar een van de variabelen die een rol lijkt te spelen is de sekse van leiders (Luoto & Varella, 2021). Waar vrouwelijke leiders aan de macht waren (zoals in Nieuw Zealand) waren er vaak meer maatregelen dan in landen met mannelijke leiders (zoals Zweden). Deze sekse verschillen zijn in lijn met wat we weten uit psychologisch onderzoek naar sekse verschillen. Vrouwen hebben gemiddeld een sterkere afkeer tegen mogelijke ziekteverwekkers (disgust sensitivity), een lagere risico tolerantie en vrouwen zijn gemiddeld sterker gefocust op zorg. Mannen hebben daarentegen gemiddeld lagere empathie, nemen meer risico en zijn meer taak georiënteerd (de economie moet blijven lopen). Vrouwen waren tijdens de pandemie ook vaker voor maatregelen dan mannen. 

Mannen en vrouwen verschillen. Onze fysieke verschillen lijken moeilijk te ontkennen, de discussie ontstaat met name over psychologische verschillen. Deze laatste verschillen uiten zich in gedrag, zoals in de voorkeuren van mannen en vrouwen. De vraag is uiteraard in hoeverre die verschillen in gedrag niet gewoon een factor zijn van opvoeding en cultuur. Zijn vrouwen meer risicomijdend omdat ze zo zijn opgevoed, of is het iets eigen aan vrouw-zijn? Voor we ingaan op leiderschap moeten daarom eerst een korte omweg maken langs sekseverschillen in het algemeen.

Verschillen tussen mannen en vrouwen

Laten we beginnen bij een weinig controversieel verschil: lengte. Mannen zijn in Nederland gemiddeld 184 cm lang, vrouwen 170,6 cm. Wat zegt dit verschil? Ik ben zelf 180 cm lang, mijn nicht 190 cm. Gemiddelden zeggen niets over individuen. Een uitspraak doen over een specifieke man of vrouw, op basis van een gemiddelde, is dan ook een logische denkfout (om precies te zijn: de ecologische denkfout). Je kunt dan ook nooit zeggen: jij bent meer risicomijdend, want jij bent een vrouw. Dit is een onzinnige uitspraak. Alle uitspraken die ik hierna doe moeten ook in dit licht begrepen worden: het zijn gemiddelde verschillen. 

Elke eigenschap is normaal verdeeld, wat in bovenstaand plaatje betekent dat de meeste mannen een lengte rond de 184 cm hebben, en er steeds minder mannen zijn naarmate je verder hiervan afwijkt (er zijn weinig mannen van 160 cm en 198 cm).

Lengte is ongeveer 90% genetisch bepaald en we kunnen er op vertrouwen dat het verschil in lengte tussen en mannen en vrouwen weinig te maken heeft met opvoeding en cultuur. We vinden dit verschil daarbij bij alle mensapen. Mentale eigenschappen, zoals persoonlijkheid, zijn tussen de 30 – 60% genetisch bepaald (Zwir et al, 2020). Tussen de oren is zo veel meer ruimte voor de invloed van cultuur en opvoeding. Toch zien we iets vreemds: verschillen in persoonlijkheid tussen mannen en vrouwen blijken groter in culturen waar er meer gelijkheid is tussen mannen en vrouwen (Schmitt et al 2017). Een verklaring hiervoor is dat wanneer mannen en vrouwen vrijer zijn in hun keuzes, ze eerder hun natuurlijke voorkeuren zullen volgen. In een arm land zullen beroepskeuzes bijvoorbeeld eerder worden bepaald door wat geld oplevert, terwijl je in een rijk je hart kunt volgen. Een sterk verschil tussen mannen en vrouwen is het verschil in interesse in mensen versus dingen (zoals auto's). In rijke landen met veel sekse gelijkheid, zoals Zweden, zien we een hoger percentage vrouwen kiezen voor beroepen met een focus op mensen (zorg, onderwijs) en een hoger percentage mannen kiezen voor beroepen met een focus op dingen (techniek). In een wereld die meer vrij en gelijk is, komen aangeboren verschillen sterker naar voren. Laten we naar een aantal van deze psychologische verschillen kijken. 

Psychologische verschillen

Psychologische verschillen tussen mannen en vrouwen zullen een impact hebben op hoe beide seksen leiderschap invullen. Een paar psychologische verschillen die uit onderzoek komen en relevant zijn voor leiderschap (Archer, 2019): 

Matig verschil 

• Emoties en non-verbaal gedrag kunnen lezen (vrouwen meer)

• Leiderschap sociaal (vrouwen meer)

• Narcisme (mannen meer)

• Focus op zorg (vrouwen meer)

Gemiddeld verschil

• Leiderschap taakgericht (mannen meer)

• Sociale dominantie (mannen meer)

• Risico’s nemen (mannen meer)

Groot verschil

• Mensen versus dingen (mannen zijn gemiddeld meer gericht op dingen)

Let wel, dit zijn allemaal weer gemiddelde verschillen. Net zoals redelijk wat vrouwen fysiek langer zijn dan redelijk wat mannen, zo zijn er genoeg vrouwen die meer sociaal dominant dan veel mannen. Met dit in het achterhoofd kunnen we kijken hoe de verschillen zich vertalen naar leiderschap. 

Verschillen in leiderschap

Mannen en vrouwen verschillen gemiddeld in hoe ze leiderschap invullen, al is de overlap substantieel. Veel onderzoekers spreken daarom ook liever over masculiene en feminiene stijlen, dan over mannelijke en vrouwelijke leiders. Het is ook niet ongewoon een man te zien met een feminiene stijl, of een vrouw met een masculiene stijl. Gemiddeld vinden we echter wel verschillen tussen mannen en vrouwen, zoals dat mannen vaker taakgericht leidinggeven, terwijl vrouwen gemiddeld vaker op sociaal vlak leiderschap pakken.

De verschillen in leiderschap tussen mannen en vrouwen zijn in de regel in lijn met de psychologische verschillen die in onderzoek worden gevonden. We zien bijvoorbeeld dat vrouwen gemiddeld meer democratisch en participatief leiderschap tonen, in lijn met de sterkere sociale gerichtheid. Mannen laten gemiddeld meer autocratisch en directief leiderschap zien, in lijn met de sterkere neiging naar sociale dominantie en taakgerichtheid. Interessant hier is dat ondanks dat mannen lange tijd de leiderschapsrollen in de maatschappij hebben gedomineerd, in de meeste organisaties feminien leiderschap toch als meer wenselijk wordt gezien (al wordt het zelden zo benoemd). Dit wil overigens niet zeggen dat dit type leiderschap altijd beter is, in crisissituaties zien we bijvoorbeeld een sterke voorkeur voor masculien leiderschap.

Een ander belangrijk verschil is dat mannen gemiddeld eerder leiderschap pakken of eerder als leiders gezien worden in een groep (leadership emergence). Dit kan verklaard worden vanuit het feit dat mannen gemiddeld meer (sociaal) risico nemen en mannen gemiddeld meer zelfvertrouwen hebben (ook gemiddeld meer narcistisch zijn). Dit alles zegt uiteraard niets over de kwaliteit en effectiviteit van het leiderschap. Het feit dat je ambitie hebt, maakt je niet een betere leider (soms zelfs een slechtere). Het heeft echter wel invloed op wie er leiderschapsposities innemen in organisaties. Dit is een minder wenselijk effect van de sekse verschillen.

De praktijk

Wat moeten we met dit alles in de praktijk? Het eerste dat in mij opkomt, terwijl ik dit schrijf, is "helemaal niks". Dit omdat alles wat ik hierboven beschreven heb, niets hoeft te zeggen over jou of jouw m/v leidinggevende. Gemiddelden zeggen niets over individuen. Een vrouw aannemen omdat er behoefte is aan meer mensgericht leiderschap is dan ook een (ecologische) denkfout. De belangrijkste vraag is welk soort leiderschap er nodig is. Toch worden de verschillen, bij het beantwoorden van die laatste vraag, weer relevant. 

Veel van onze aannames over leiderschap zijn gebaseerd op meer masculiene modellen. Je hoort bijvoorbeeld vaak dat een leider iemand is die lef heeft, vooraan loopt, richting geeft en inspireert. Een leider kan echter ook iemand zijn die verbind en juist tussen de mensen loopt. Vanuit de evolutionaire psychologie kijken we dan ook op een meer fundamenteel niveau naar leiderschap, dat zowel een masculiene als feminiene invulling kan krijgen.

• Lees meer over leiderschap vanuit een evolutionair perspectief 

Ten slotte kun je kijken naar hoe leiders worden geselecteerd. In de regel kiezen we mensen die ambitie tonen of naar voren stappen om het leiderschap te nemen. Hier zullen eigenschappen als risico’s nemen, sociale dominantie en zelfs narcisme een rol gaan spelen. Er kan zo automatisch een sterkere selectie op mannen ontstaan. Ik ben van mening dat we op een andere manier moeten gaan kijken naar hoe we leiders selecteren, willen we dat vrouwelijk leiderschap meer tot z’n recht komt.

In 2014 had ik een dubbelinterview met de bestuursvoorzitter van Haverstede Hedy van den Berk. Zij stelde dat als de bestuurders van corporaties vrouwen waren geweest, het waarschijnlijk anders was gelopen. Zij lijkt hier de ecologische denkfout te begaan.

Bekijk hier de video: https://youtu.be/vawSCD0eitg

Meer weten?

De leergang Evolutionaire Psychologie voor Professionals (EPP) start drie keer per jaar: februari, mei en september. Kijk voor inschrijving en actuele informatie hier op de site onder opleidingen, of klik hier

Literatuur

• Luoto, S., & Varella, M. A. C. (2021). Pandemic leadership: sex differences and their evolutionary–developmental origins. Frontiers in psychology, 12, 633862.

• Archer, J. (2019). The reality and evolutionary significance of human psychological sex differences. Biological Reviews, 94(4), 1381-1415.

• Zwir, I., Arnedo, J., Del-Val, C., Pulkki-Råback, L., Konte, B., Yang, S. S., ... & Cloninger, C. R. (2020). Uncovering the complex genetics of human character. Molecular psychiatry, 25(10), 2295-2312.

• Schmitt, D. P., Long, A. E., McPhearson, A., O'Brien, K., Remmert, B., & Shah, S. H. (2017). Personality and gender differences in global perspective. International Journal of Psychology, 52, 45-56.