Werken met flow

Stress bestrijden en tegelijkertijd prestaties verbeteren? Het kan wanneer we meer flow in het werk stimuleren. Een artikel over de psychologie van flow en wat je ermee kunt in de praktijk. 

Ik ben geen ervaren skiër en die namiddag was ik echt aan het ploeteren. De sneeuw was nat en ik moest echt werken om beneden te komen. Ik had er ook eigenlijk geen zin meer in, was moe en had honger. Ik hield mijzelf gemotiveerd met de gedachte aan bier, worst en gezelligheid beneden. Een vriend, die wel redelijk ervaren was, bekeek het schouwspel wat meewarig. Uiteindelijk besloot hij mij wat constructieve feedback te geven. Je probeert veel te snel te gaan voor wat je kan. Doe even wat rustiger aan, hou wat meer hoogte. Ik volgde zijn raad op en opeens ging het weer lekker. Beneden aangekomen had ik geen honger meer, was ik niet meer moe en sloot ik weer achteraan bij de lift. 

De ervaring zette mij aan het denken. Ik werkte net een jaartje in de consultancy en het gevoel van uitputting aan het einde van de dag kwam mij bekend voor. De ervaring deed mij denken aan een theorie waar ik ooit over had gelezen tijdens mijn studie: de psychologie van flow. 

De psychologie van flow

De psychologie van flow is het geesteskind van de Hongaars-Amerikaanse psycholoog Mihály Csíkszentmihályi (1934 - 2021) en wordt ook wel omschreven als de wetenschap van optimale ervaring. Flow is wat je ervaart wanneer je volledig opgaat in een activiteit. De tijd vliegt ongemerkt voorbij, er is alleen wat je aan het doen bent. Csíkszentmihályi omschreef het ook als het samensmelten van actie en bewustzijn. Ik kende flow uit sport en studie, maar veel minder uit werk nog. Wat indruk op mij maakte in de ski ervaring, was de enorme impact van flow op energie, welzijn en motivatie. Ik begon de principes van flow ook in mijn werk toe te passen, met positieve gevolgen. 

Wat de psychologie van flow voor mij interessant maakte, was dat het gebaseerd was op heel veel onderzoek en onderzoek in de meest uiteenlopende settings. Flow werd onder meer onderzocht bij topsporters, Japanse motorbendes, Amerikaanse huisvrouwen en managers. De patronen waren overal min of meer hetzelfde: mensen ervaren flow op dezelfde manier en onder een aantal specifieke omstandigheden (ik zal hier later op ingaan). Flow is niet iets magisch, wat alleen een bepaald type mensen ervaart of alleen in bepaald type werk. Flow is redelijk voorspelbaar en komt bij alle soorten mensen en in alle soorten werk terug. 

De ervaring van flow maakt een activiteit intrinsiek motiverend, het doen geeft voldoening en maakt het zelfs verslavend. Dit was een van de redenen waarom gameontwikkelaars geïnteresseerd raakten in flow. Flow is ook de toestand waarin mensen hun hoogste prestaties neerzetten, wat een van de redenen is waarom topsportcoaches in flow geïnteresseerd raakten. 

Flow managen

Iets meer dan 20 jaar geleden begon ik voor mijzelf, mijn missie was toen wetenschappelijke inzichten toepasbaar maken voor de praktijk (en dat is het nog steeds). De psychologie van flow leek een mooi startpunt. Organisaties willen motivatie, prestatie en welzijn verhogen en tegelijkertijd stress, burn-out en verzuim verlagen. Daar biedt de psychologie van flow heel concrete handvatten voor. Mijn uitdaging was hoe dit te vertalen naar een praktische methodiek waar organisaties mee aan de slag kunnen. 

Ik was opgeleid als onderzoeker, dus begon met het ontwikkelen van een onderzoek. Wat ik in kaart wilde brengen was enerzijds de beleving van werk (zowel flow als verveling en stress) en anderzijds de randvoorwaarden voor flow. De belangrijkste randvoorwaarden waar ik naar keek, waren: 

1. De kwaliteit van doelen (helder, praktisch)

2. De kwaliteit van feedback (direct, actionable)

3. Stuurruimte / beslisruimte 

4. Controle over uitkomsten

5. Hoogte uitdaging (passend bij mogelijkheden)

6. Ruimte voor ontwikkeling (meesterschap)

7. Ongestoord kunnen werken

Mijn idee was simpel: als ik zowel werkbeleving als randvoorwaarden goed in beeld kan krijgen, kan ik gericht advies geven hoe verbeteringen te realiseren. Die verbeteringen kunnen op verschillende niveaus worden geïmplementeerd:

A. Individueel, bijvoorbeeld: mensen helpen effectiever doelen te stellen (zoals mijn vriend bij mij deed tijdens het skiën).

B. Team, bijvoorbeeld: hoe kunnen we helder krijgen wat we van elkaar verwachten en elkaar effectief feedback geven. 

C. Leidinggevende, bijvoorbeeld: hoe kun je als leidinggevende zorgen dat helder is wat van mensen verwacht wordt (doelen).

D. Organisatie, bijvoorbeeld: hoe zorg je ervoor dat mensen voldoende ruimte hebben om te ontwikkelen. 

Resultaten

Al snel had ik mijn eerste klanten en de uitkomsten van het onderzoek waren zo sterk, dat ik nog steeds spijt heb dat ik er niet wetenschappelijk over heb gepubliceerd. De randvoorwaarden voorspelden in hoge mate de werkervaring, zowel stress, als flow en verveling. Wat ik tijdens het skiën had ervaren, kwam ook terug in het onderzoek. Mensen die flow ervaarden waren meer intrinsiek gemotiveerd en hadden meer energie. Prestaties kon ik niet direct meten, maar we weten dat dit ook sterk samenhangt met flow. 

Het was mogelijk mijn commercieel onbenul in combinatie met gebrek aan ervaring, maar het initiatief kwam nooit echt goed van de grond en na een aantal jaar bloedde het dood. Daarbij verschoof mijn aandacht meer naar de toepassing van evolutionaire psychologie, wat mij een veel dieper inzicht gaf in de dynamiek in organisaties. Desondanks blijft het een uitermate effectieve benadering waar ik af en toe op teruggrijp. 

Flow-principes

De kern van de psychologie van flow is de verhouding tussen uitdagingen en vaardigheden. Het probleem tijdens mijn worstelingen op de berg was dat ik meer wilde dan waar mijn niveau van vaardigheid lag. Flow ervaren we wanneer de uitdaging en je vermogen deze goed aan te gaan perfect in evenwicht zijn. Je moet je dus volledig inzetten om de uitdaging aan te kunnen, maar dan lukt het ook. Is de uitdaging hoger, dan begint het eerst ongemakkelijk te voelen, je loopt op je tenen. Wordt het hoger, dan kan dit overgaan in acute stress en zelfs angst/paniek (anxiety). Is de uitdaging te laag, dan begint je aandacht te verslappen en kan het te veel routine worden. Is de uitdaging nog lager, dan slaat de verveling toe, wat uiteindelijk zelfs in apathie kan eindigen. Csíkszentmihályi had het dan ook over “between bordedom and anxiety”.

Het in evenwicht brengen van uitdagingen en vaardigheden begint bij doelen stellen. Het doel is de uitdaging. Een van de eenvoudigste interventies om flow te stimuleren en stress te reduceren is dan ook doelen helder maken. Wat ik in mijn onderzoek zag, was dat een aanzienlijk deel van de medewerkers waar ik onderzoek bij deed, geen heldere doelen had Die doelen moeten ook praktisch en passend zijn. Praktisch in de zin dat ze ermee aan de slag kunnen en passend in dat ze aansluiten bij vaardigheden/vermogens.

Flow is niet alleen de zone van optimale ervaring en prestatie, maar ook van optimaal leren. Dit betekent dat de uitdaging op een zeker moment te laag wordt. Om duurzaam flow te kunnen ervaren in het werk, moet de uitdaging ook aangepast kunnen worden. Feedback is daarbij cruciaal voor flow. Dit hoeft niet per se van een leidinggevende te komen, zelfs niet van een andere persoon. Feedback gaat in essentie over het effect van je handelen zien. Games zijn verslavend, omdat je direct ziet hoe je het doet, en als je beter wordt, kun je naar het volgende level. 

• Lees ook: https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-gravity-of-weight/202502/flow-in-a-zone-of-total-focus

De psychologie van flow is een beetje in vergetelheid geraakt, al komen we het nog wel veel tegen in de context van de positieve psychologie (waarvan Csíkszentmihályi een van de grondleggers was). Zelf breng ik het nog wel eens te berde in de context van evolutionaire psychologie. De belangrijkste activiteiten van onze voorouders, jagen en verzamelen, zijn ook bij uitstek activiteiten waar mensen flow in ervaren. In onze natuurlijke context (de savanne van Afrika) waren de randvoorwaarden voor flow ook vaak goed ingevuld (zie ook dit artikel: https://www.ceob.eu/post/timemanagement-voor-oermensen). Zoek je praktische handvatten om met werkbeleving en werkprestatie aan de gang te gaan, dan is het de moeite waard een van de boeken van Csíkszentmihályi op te pakken. 

Meer weten?

De psychologie van flow is ook een onderwerp in een van onze masterclasses voor alumni van de leergang Evolutionaire Psychologie voor Professionals. Kijk hier voor meer informatie: www.ceob.eu/epp